Is onze rechtsstaat in gevaar?

Er is een toenemende kritiek op het functioneren van een van de pijlers van onze rechtsstaat: de rechtspraak. En niet zonder reden, als we kijken naar recente voorbeelden, waarbij het OM en/of de rechters hebben gefaald: de Puttense moordzaak, de Schiedammer parkmoord en de Haagse verpleegkundige Lucia de Berk, die een hedendaags 'heksenproces' moest ondergaan, waarbij de bewijsvoering louter was gebaseerd op collegiale roddels en pseudo-statistiek. En dan hebben we het alleen nog maar over het strafrecht.

De huidige magistratuur is een gesloten bolwerk van intimi. Ons-kent-ons-juristen, die liever geen pottenkijkers van buiten in hun midden hebben. Een dergelijke ongecontroleerde structuur - waarbij 'slagers hun eigen vlees keuren' - moet op den duur wel leiden tot grove fouten, of zelfs tot antidemocratische fenomenen zoals collusie en - in sommige gevallen - corruptie.

Politieke partijen laten dit gaan, deels omdat zij geloven in de fictie dat het 'in Nederland wel niet zo'n vaart zal lopen', deels ook door een verkeerd begrip van de Trias Politica. Veel politici denken namelijk dat zij zich als controlerende macht niet te bemoeien hebben met de rechtsprekende macht. Maar dat is pertinente onzin. Ze controleren immers ook de uitvoerende macht, het landsbestuur? De 'scheiding der machten' is ingesteld met de bedoeling dat ze elkaar in evenwicht houden, niet met het oogmerk elkaar te ontzien.

Het was dus bijna een revolutionaire daad toen SP-Kamerlid Jan de Wit vorig jaar maart in Den Haag een symposium organiseerde over de kwaliteit van onze rechtsstaat. Ik was erbij en maakte er dit verslagje van.

Is ons strafbeleid te 'soft'?

De kwaliteit van onze rechtspraak laat ik nu verder even rusten. Dit artikel gaat vooral over het vervolg van die (straf)rechtspraak: de uitvoering van de straffen.

In sommige media, maar vooral in de 'sub-media' zoals diverse weblogs, zien we een toenemende onvrede met het huidige strafbeleid. 'Het slachtoffer wordt genegeerd en de crimineel wordt geknuffeld'. Daaraan worden dan gegevens toegevoegd als: 'Slechts 22% van de misdrijven wordt daadwerkelijk opgelost'.

Als wij eerlijk zijn, zullen we moeten erkennen dat we dit soort geluiden niet nodig hebben om vast te stellen dat onze correctionele straftoepassingen van matige tot zeer slechte kwaliteit zijn. Met name de 'extramurale' oftewel 'buitencellulaire' oplossingen (werkstraffen) zijn velen een doorn in het oog. Maar ook 'langdurig zitten' lijkt weinig zoden aan de dijk te zetten. De recidive blijft onverminderd hoog en de reclassering lijkt meestal een farce. Resocialisatie blijkt een taai en langdurig proces, dat maar zelden volledig slaagt. Ondanks alle goede bedoelingen.

Wij kunnen met een gerust hart vaststellen, dat onze strafrechttoepassing duurzaam faalt. Er is geen enkele andere activiteit te bedenken in onze samenleving - hetzij van overheidswege, hetzij privaat georganiseerd - die zó dramatisch onder de maat presteert.
Dat kan misschien te maken hebben met een gevoel van overmacht. Zoiets als: criminaliteit hoort nu eenmaal bij het leven, en daar zullen we het mee moeten doen. Straffen - desnoods hard straffen -  is het enige wat ons rest.

Ik ben het daar niet mee eens, en ik heb een nieuwe, stoutmoedige visie ontwikkeld over hoe wij ons strafstelsel zodanig zouden kunnen veranderen dat het 1) humaner, 2) goedkoper en 3) veel effectiever wordt. Let wel: 'humaner' betekent niet dat wij onze gedetineerden nog meer gaan 'pamperen', in tegendeel!

Naar een nieuw strafregime

Allereerst vind ook ik dat het oplossingspercentage van misdrijven omhoog moet. Maar het is logisch dat er prioriteiten worden gesteld. Het schermen met een oplossingspercentage van 22% is onzinnig, want dat is een gemiddelde, van rijp en groen door elkaar. Daar zit ook degene tussen die zijn portemonnee is verloren en dat als diefstal komt aangeven.

Het allerhoogste oplossingspercentage vinden we bij de levens- en ernstige geweldsdelicten. Daarvan wordt het overgrote deel van de zaken uiteindelijk opgelost. En dat is ook logisch. Bij zo’n delict worden rechercheteams gevormd van vaak tientallen speurders, om zo’n zaak op te lossen. Bovendien helpt bijvoorbeeld ‘Meld misdaad anoniem’ bewijsbaar mee om het oplossingspercentage van alle vormen van criminaliteit te verhogen. En tegelijk werkt het ook preventief. Denk ook aan de aanpak van oude ‘cold cases’. Daar is dus gewoon vooruitgang.

Dan het strafsysteem zelf.

Ik erger mij nogal aan de makkelijke en simpele oplossingen zoals die door sommigen worden gesuggereerd.

We wisten al dat het OM en de rechterlijke macht een gesloten, in zichzelf gekeerd systeem zijn. Het is een van de weinige domeinen in Nederland waar de wetenschap nauwelijks toegang lijkt te hebben. Ja, de criminologie, maar je kunt je afvragen hoeveel wetenschappelijke waarde je daaraan mag toekennen.

Veel discussies gaan voornamelijk over de strafmaat. In deze primitieve opvatting bestaat het dubieuze idee dat de zwaarte van de straf omgekeerd evenredig zou zijn met de neiging tot het plegen van misdrijven, of tot recidive. Veelal wordt meteen ook een pleidooi gehouden tot (her)invoering van de doodstraf. Ik noem dit primitief, omdat er veel intelligentere methoden zijn om menselijk gedrag te beïnvloeden.

Diezelfde voorstanders van ‘hard straffen’ wijzen doorgaans ook op de achterstelling van slachtoffers en nabestaanden, afgemeten aan de aandacht die de daders krijgen. Eerlijk gezegd ben ik dit wel met ze eens. Ook ik vind dat slachtoffers van criminaliteit veel meer steun verdienen vanuit de gemeenschap. Overigens zijn ook op dit gebied duidelijke verbeteringen gaande.

Altijd al kon een slachtoffer zich bij een strafzaak als ‘civiele partij’ stellen, om een schadevergoeding te eisen. Daarmee ging hij echter een heel vervelend traject in. Waarbij de dader bijvoorbeeld per maand een bedrag moest afbetalen en het slachtoffer daar dan telkens achterheen moest gaan. Dat is inmiddels veranderd. Justitie schiet het gehele schadebedrag voor aan het slachtoffer, en gaat zelf bij de veroordeelde incasseren. Zo hoort dat.

Een effectief correctiesysteem

Over het corrigeren van menselijk (wan)gedrag is in de laatste halve eeuw veel bekend geworden, niet door de criminologie, maar vanuit de psychologie (en in toenemende mate ook vanuit de biologie en neurologie). Sinds het behaviorisme weten we dat belonen vele malen beter werkt dan straffen. Tegenwoordig noemen we dat ‘cognitieve gedragstherapie’. Als je die met de nodige creativiteit toepast, kun je de strafoplegging veel functioneler maken en de recidive terugdringen. Mensen hoeven gemiddeld minder lang te zitten (dus een goedkoper systeem) en het levert nog geld op ook, namelijk voor de slachtoffers.

Hoe doen we dat?

In ieder geval niet door ’softe’ straffen, of een ’soft’ regime. Ik denk dat in ‘mijn’ systeem hier en daar zelfs ‘harder’ zal worden opgetreden dan in het bestaande. Wat er onlangs gebeurde met Saban B., de vrouwenhandelaar die vanuit de gevangenis zijn eigen ontsnappingsverlof mocht voorbereiden door het (in de gevangenis!) verwekken van een kind bij een van zijn slachtoffers, zou in het door mij voorgestelde regime volstrekt onmogelijk zijn geweest. Maar het gaat er niet om hoe ’soft’ of hoe ‘hard’ de maatregelen zijn, maar hoe duidelijk ze zijn, en hoe effectief.

Zo stel ik voor dat voor ieder misdrijf de standaard straf… levenslang wordt. Jawel.

Dood paard

Het huidige strafsysteem functioneert niet, omdat simpele opsluiting niet leidt tot gedragsaanpassing. Zitten, hangen, pingpongen, fitnessen en tv-kijken leveren nou niet bepaald de prikkels om de eigen zonden te overdenken en een beter leven voor te bereiden. Ook de (groeps)gesprekken en -therapieën zijn vrijwel nutteloos omdat men zich hier makkelijk aan kan onttrekken, al is het maar omdat er geen intrinsieke motivatie voor bestaat. En die motivatie, om echt te veranderen, dát is waar het om gaat.

Wat we tot nu toe doen is aan dode paarden trekken, die maar niet willen bewegen. Niet zo verwonderlijk, want veroordeelden weten van tevoren hoe lang ze nog ‘moeten’ en hebben geen andere keus dan zich daarbij neer te leggen. Ze kunnen immers niet weg. De enige ‘prikkel’ die ze krijgen is zich redelijk goed te gedragen, zodat ze kunnen rekenen op een vervroegde vrijlating na 2/3 van de straftijd. Kwestie van de dagen aftellen dus.

Onthutsende paradox

In mijn voorstel wordt deze lijdelijke aanpak resoluut doorbroken. Dat doen we door het inbrengen van een paradox, die het verwachtingspatroon van de gedetineerde totaal omver gooit en hem in verwarring brengt. Waardoor hij vanaf dag één verandert van hulp-, therapie- en werkweigeraar in hulp-, therapie- en werkzoeker. Oftewel: we verplaatsen de ‘motivatie tot veranderen’ van de hulpaanbieders naar de gedetineerden zelf. Hoe?

Heel eenvoudig: door gedetineerden zélf de duur van hun detentie te laten bepalen!

Huh? Ben je gek geworden? Dat kan toch nooit werken?
Jawel, het is het enige dat echt werkt, mits goed aangepakt.

Levenslang

Zoals gezegd: we leggen iedereen voortaan levenslang op, ongeacht de aard en zwaarte van het misdrijf. Dat is het uitgangspunt.Vervolgens moet de gedetineerde zelf aan de slag om daar zoveel mogelijk jaren vanaf te knabbelen. Een soort spaarsysteem dus. En ‘Levenslang’ wordt dus: ‘levenslang, tenzij’. Daarmee wordt het de gedetineerde zelf, die keihard aan de slag zal moeten om het punt te bereiken wanneer hem zijn vrijheid kan worden teruggegeven.

Slachtoffers

Hier komen ook de slachtoffers en/of nabestaanden in beeld. Zij worden, anders dan tot nu toe, betrokken bij de strafbepaling. Want er komen uiteraard wel minimun-termijnen, gekoppeld aan de zwaarte van het misdrijf. Ook zal een deel van de straf altijd bestaan uit een financiële schadevergoeding (waarom de slachtoffers zelf niet meer hoeven te vragen). Daders gaan niet meer ‘zitten’, maar gaan lopen, sjouwen en zweten, kortom: hard aan het werk om het daarmee verdiende loon af te dragen aan hun slachtoffers. Niet langer envelopjes vouwen of wasknijpers monteren.

Detentiefabrieken

Nee, écht werk. Ze kunnen tijdens detentie een opleiding volgen, echter niet een opleiding voor de fun, maar eentje die hen zo snel mogelijk in staat stelt méér geld te verdienen! En daar zullen ze heel graag voor kiezen, en ze zullen ook zeker heel erg hun best gaan doen. Waarom? Omdat ze dan de ’schuld’ aan hun slachtoffers sneller kunnen afbetalen, en ook daardoor eerder kunnen vrijkomen.
Werken in de gevangenis wordt voortaan dus geen arbeidstherapie meer, maar gewoon productiewerk. Volgens normale, commerciële standaarden.
Deels zal dit werk buiten de huizen van bewaring kunnen plaatsvinden (onder strikte begeleiding, bijvoorbeeld met een elektronische enkelband) maar voor gevaarlijke criminelen gebeurt dat intern. Daartoe worden rond gevangenissen bedrijvenparken opgezet (waarvan de werkgevers zich niet hoeven te bekommeren om werving van personeel).

TBS

Het is heel makkelijk om tegen deze ‘nieuwe aanpak’ allerlei bezwaren te opperen. Ons systeem is hier niet op ingericht en er zal heel veel moeten veranderen. Tegelijk valt dat ook wel weer mee, als je alle functionarissen op hun eigen werkterrein laat meedenken (vooral als ze enthousiast worden, wat ik niet uitsluit). En allerlei details zullen nog moeten worden ingevuld, maar waar een wil is, is een weg.

Overigens is deze methode niet bedoeld voor TBS-gestelden (al heb ik ook daar ideeën over).

Er zijn in ons land in hoofdzaak drie doelen om daders een detentie op te leggen:

a) vergelding en straf (wraak/genoegdoening)
b) afschrikking (en voorkoming van recidive)
c) preventie (een dader duurzaam uit de samenleving verwijderen)

Het systeem dat ik voorstel adresseert zowel a) als b) en daarmee het overgrote deel van de veroordeelden.
De restcategorie c) valt vooralsnog buiten deze aanpak (seriemoordenaars, recidiverende zedendelinquenten, geesteszieken).

Juryrechtspraak

Nog een consequentie van wat ik hier voorstel, is dat de rol van de rechter wordt teruggebracht tot alleen de schuldigbepaling. De strafmaat wordt hem uit handen genomen. Indirect introduceert dit voorstel dus een vorm van juryrechtspraak: het zijn de slachtoffers en nabestaanden die, samen met de deskundigen en het (goed opgezette en strikte) ‘puntensysteem’ het tempo van en de voorwaarden voor de strafvermindering gaan bepalen.

‘Maar wat nu te doen’ – zal een cynicus opmerken – ‘met een gedetineerde die is veroordeeld voor slechts enkelvoudige diefstal. zonder geweld, en die hier helemaal geen zin in heeft? Moet die dan de rest van zijn leven zitten?’
Antwoord: ja!

Meer specifiek: Ja, dat mag hij, als hij daar zelf voor kiest.
Dan mag hij de rest van zijn leven blijven zitten, blijven fitnessen, blijven tv-kijken en blijven pingpongen (als daar tenminste nog een medegedetineerde voor te porren is). En wil hij vrijkomen na een termijn die ongeveer ligt in de buurt van de normale (ouderwetse) straf voor enkelvoudige diefstal, dan zal hij hard aan de bak moeten.

Heel kort samengevat: maak daders zelf verantwoordelijk voor hun eigen resocialisatie-proces. En kijk dan eens wat er gaat gebeuren.

Je zult versteld staan.