Mijn weblog-stukjes kenmerken zich nogal eens door verontwaardiging. Of door boosheid. Over onrecht, misstanden, bureaucratie. Over machten die ons leven proberen te beheersen of te vergallen. Ik spoor mijn lezers dan soms aan zich daar - met mij - tegen te verzetten. Om de strijdbijl op te nemen. Het niet langer te pikken!

Vandaag een heel ander stukje. Waarin verdriet de plaats inneemt van boosheid of verontwaardiging. Omdat het hier gaat om een macht die geen verzet toelaat. Die iedere strijdbijl tot plastic kinderspeelgoed reduceert. Die het niets uitmaakt of wij het pikken of niet. Een macht bovendien zonder enige intentie, laat staan een kwaadaardige. Een macht tegen wie we het uiteindelijk allemaal zullen moeten afleggen.

De dood.

Wij kunnen onszelf gelukkig prijzen, mijn twee broers en ik, dat we onze beide ouders tot op zo hoge leeftijd hebben mogen behouden. Dat is niet voor iedereen weggelegd. En ook nog steeds bij elkaar, dus zonder echtscheiding, al was het een enkele keer kantje boord. We zijn verwend geweest, mijn broers en ik.

Afgezien van de dood van onze opa's en oma's - inmiddels in een ver verleden - zijn wij laatbloeiers in leed. Allerlei begrafenissen meegemaakt - wie niet? - maar dan steeds van anderen, iets verder weg. Een goede kennis, een collega, een oom of een neef. Maar nog nooit een geliefde van heel dichtbij, zoals een partner, een broer, of een van je ouders.

Daarnaast hebben we het geluk gehad dat er nog nooit een dichtbije naaste 'op slag' is weggenomen, door bijvoorbeeld een ongeval of andere catastrofe, waarbij zelfs afscheid nemen niet meer mogelijk is. Nee, wij beleefden het uitzonderlijke privilege dat de rampspoed die onvermijdelijk is, op kousevoeten naderbij kwam. Zonder ons te laten schrikken.

Vier jaar geleden gebeurde er iets onvoorziens in het hoofd van mijn vader, dat onomkeerbaar bleek. Artsen noemden het een 'delier', gevolgd door verschijnselen 'met een karakter van Parkinson'. Na een korte ziekenhuisopname kwam hij in het verpleeghuis. Daar is hij sindsdien gebleven.

Moeder bleef alleen thuis achter, maar leed al enige tijd aan Alzheimer. Dat ging een hele tijd goed. Ze kreeg thuishulp van de zorginstelling, driemaal per dag. En bleef goed bij de tijd, maar ging wel steeds vaker dingen herhalen. Mijn broers en ik wisselden elkaar af om met haar onze vader te bezoeken. Als ik haar dan in de auto had, was het telkens hetzelfde verhaal. "Ik geloof dat het niet goed gaat met papa, hoor! Nee, ik denk dat dat niet meer goed komt met hem." Elke keer opnieuw.

Zodat je denkt: "Mens, vertel nou eens wat anders."
Maar tegelijk weet je ook dat ze er niks aan kan doen. Dus probeerde ik het maar te gaan zien als een soort meditatie. Die immers ook is gebaseerd op herhaling. Net als die kale Hara Krishna's uit de jaren '70 die over straat liepen met de slogan "Hare, hare hare Krishna, hare hare hare, hare hare Krishna" - enz., enz. Dus, wie is er nou eigenlijk 'gek'?

Om een lang verhaal kort te maken: een jaar later moest ook onze moeder naar het verpleeghuis, omdat alleen thuis zijn te gevaarlijk was geworden. In die nieuwe omgeving – door haar zelf ‘een soort hotel’ genoemd – is zij tamelijk snel en boven verwachting geïntegreerd. Ze leefde daar zodanig op dat het even leek alsof meneer Alzheimer pas op de plaats had gemaakt. Uiteraard was dit helaas van tijdelijke aard. Een voordeel was dat onze pa en ma in hetzelfde verpleeghuis konden worden opgenomen, zodat zij elkaar dagelijks konden zien.

Sindsdien hebben wij alle verjaardagen in het restaurant van het verpleeghuis gevierd, waarbij de familie als vanouds bij elkaar kwam. En bijna twee jaar geleden, de 60-jarige bruiloft, met bezoek van de burgemeester. Papa kon toen - met een klein beetje hulp - de felicitatiekaarten nog hardop voorlezen.

Maar bijna vier jaar in een rolstoel met een veiligheidsgordel rond zijn middel, dat was niks voor een man als mijn vader. Een man die zo beweeglijk en actief was en zo sportief. Zo flink en zo extravert. Hardlopen, zwemmen, fietsen, tafeltennissen, countrydansen. Ongeduldig, altijd op pad. Ongedurig ook, soms impulsief. Maar dan ook altijd weer die droge humor. Die kwinkslag waarmee hij wist te ontroeren, waardoor ook de verpleegsters soms in verlegenheid werden gebracht.

Mijn leven met mijn vader laat zich indelen in drie fasen, drie perioden. Alle drie staan ze mij helder voor de geest.

Periode 1. Als kleutertje op het kinderzitje aan het stuur van zijn fiets. Papa reed, ik werd gereden. Maar ik voelde me alsof ik een vliegtuig bestuurde.

Ik was toen nog niet zijn oudste zoon, maar zijn enige zoon. Alleen wij waren er, en dan, ietwat verderop, ook mama. Maar wij hadden samen een soort verbond. Als de twee mannen in het gezin. Zaterdags dwaalden we over de grote Haagse markt waar we de geur van versgebrande noten opsnoven en keken naar Jan de Bloemenman, die vanuit zijn vrachtwagen twee, nee drie bossen chrysanten verkocht - en dan doe ik er deze fraaie plant ook nog bij! - voor geen 25 gulden, voor geen twintig gulden, voor geen 15 gulden, Nee geef maar een tientje! En dan mocht ik tien tweedehands Donald-Duckjes uitzoeken voor 5 cent per stuk.

Mijn vader was ook een beetje ondeugend. En dat vond ik leuk.
Terugfietsend naar huis fluisterde hij dan in mijn oor: "Lust jij misschien een patatje?"
Wetend dat moeder de vrouw thuis aan het koken was en dus bepaald niet tevreden met zulk uitbundig hedonisme. Maar dat bleef een geheimpje, tussen mijn vader en mij. En wat heb ik toch veel geleerd van mijn vader, in die tijd. Mijn vader, hij was mijn grote held.

Periode twee was minder florissant. Dat was nadat mijn twee jongere broers geboren waren. Ik noem dat onze 'vechtperiode'. Oftewel mijn puberteit. Tweede helft van de jaren '60. Provo, Kabouters, Vietnam-protest. De Beatles, Rolling Stones en Bob Dylan. Ik bevangen door de tijdgeest, hij er dwars tegenin.

Die spanning is zelfs blijven bestaan tot bijna mijn dertigste levensjaar. We zijn in deze fase vaak met elkaar in conflict geweest, met soms harde verbale confrontaties. Uiteindelijk hebben wij vrede gesloten, in een goed gesprek tussen twee volwassen mannen. Ik toen 30, hij 55.

Pas in de derde en laatste fase van ons gezamenlijke verblijf in dit leven, begon ik wat meer inzicht te krijgen in de beweegredenen en gevoelens van mijn vader. En kon ik ook inzicht krijgen in de frustraties die hem parten hadden gespeeld – vanuit zijn eigen opvoeding, maar vooral vanuit zijn werk. En inzicht leidt tot begrip. Naarmate ik zelf ouder werd, kon ik, nee moest ik wel, het oordeel over mijn ouders bijstellen. Ze hebben het altijd goed bedoeld, en zelfs – met de middelen die zij hadden – ook best wel goed gedaan. Zelf ouder worden, maakte mij milder, heb ik gemerkt.

Tot zover de drie fasen, waarin ik de 60 jaar die ik samen met mijn vader op deze aarde ben geweest, gevoelsmatig heb ingedeeld.

Maar hoe zit het met onze vader zelf?

Voor zover ik het kan overzien, zijn er zeker twee perioden in zijn leven geweest – elk van vier à vijf jaar – waarin hij het behoorlijk zwaar heeft gehad.

De eerste keer was tijdens de oorlog. Keer op keer hoorde ik daarover de spannende verhalen. Hoe pa zich had onttrokken aan de Arbeitseinsatz, door onder te duiken bij Ad van Daalen in Waddinxveen. Een mareschaussee. Ze zaten samen onder een luik in de vloer, met een kleed eroverheen. Ze hoorden boven zich de Duitse laarzen knerpen en stampen. Ad had een pistool, en dat zou hij gebruiken ook, indien nodig. Gelukkig is het zo ver niet gekomen, anders had ik hier nu niet gestaan. Maar pas laat in mijn leven ben ik gaan rekenen. En besefte ik dat mijn vader, toen de oorlog uitbrak, net een maand eerder 15 jaar geworden was.

Feitelijk dus nog een kind. Een kind dat zichzelf heel snel naar volwassenheid heeft geschopt. Want vier jaar later, tijdens de hongerwinter, heeft hij het gezin waaruit hij voortkwam helpen overleven. Door met een fiets zonder banden met een grote juten zak op urenlange tochten bij de boeren langs te gaan, om aardappelen los te praten. Wat hem goed lukte. ’s Nachts ging hij de straat op om illegaal boomtakken af te zagen, zodat de kachel kon blijven branden, want de kolen waren niet meer verkrijgbaar.

Het was een moeilijke tijd en een gevaarlijke tijd. Maar ook spannend en avontuurlijk, voor een opgroeiende jongeman. Misschien is dit ook de periode geweest waarin mijn vader het thema van zijn leven vond, en dat hem altijd heeft gekenmerkt: Actie!

Hoe anders was dan zijn tweede en laatste, en waarschijnlijk moeilijkste periode. De vier jaar sinds er iets onomkeerbaars gebeurde in zijn hoofd, tot aan afgelopen zaterdagmiddag.

Onze pa raakte, zoals dat heet, ‘rolstoelgebonden’. Dat is natuurlijk helemaal niks voor zo’n actieve en beweeglijke man. Aanvankelijk kreeg hij nog fysiotherapie, en mocht hij af en toe – onder begeleiding – een stukje lopen. Ik herinner mij levendig hoe wij moesten lachen, toen hij dat lopen veranderde in rennen, met heel korte stapjes, maar met de houding van een hardloper. Zo van: Kijk mij eens, dit kan ik ook nog!

Drie keer moest hij naar het ziekenhuis aan de overkant, op een steenworp afstand van het verpleeghuis. De ene keer een longontsteking, dan weer een blaasontsteking. Dan lag hij daar weer voor halfdood aan een infuus of aan de zuurstoftank. Je gaf er geen stuiver meer voor. Maar elke keer knapte hij weer op. Het leek wel of mijn vader niet kapot te krijgen was.

Een bekende Engelse zegswijze luidt: ‘Use it, or lose it’.

Wat je niet gebruikt, sterft af.

Onze vader, deze actieve en beweeglijke man, werd plotseling gedwongen tot inactiviteit. Tot alleen maar zitten en liggen. Terwijl juist volop bewegen zijn zelfgekozen uitweg was geweest uit een – laat ik het maar gewoon zeggen – nogal krampachtige opvoedingssituatie.

En nu zat hij daar al die lange dagen in zijn rolstoel, vastgesjord en met verkrampte handen die hij niet meer kon strekken. Gedwongen tot een onmachtig bestaan.

Hij bleef maar volhouden. Naar het leek vooral uit plichtsbesef. Want het leven was voor hem al lang niet leuk meer. Hield hij het vol omdat wij hem zo lang mogelijk bij ons wilden houden?

We hebben daar niet op aangedrongen. Hij mocht weggaan, hij had meer dan genoeg voor ons gedaan. Zijn geest bleef sterk, ook al kon hij zich het laatste half jaar nauwelijks nog in woorden uiten. Dan begon hij een zin te zeggen – als altijd welbespraakt – maar dan stokte het na vier of vijf woorden, dan was hij het al weer kwijt. Maar soms bleek uit die paar rake woorden, dat hij precies begreep wat er werd besproken.

De laatste paar weken is onze vader langzaam maar zeker weggedommeld. Het spreken was hem volledig ontnomen. En dat is natuurlijk dodelijk voor een man met zoveel meningen, vragen en verhalen. Zeg maar zo’n praatjesmaker.
Nu is hij voorgoed stil. Zijn ongedurige, soms opstandige geest is na bijna 86 jaar tot rust gekomen.

Op mijn zestiende wilde ik dat hij wat vaker zijn mond hield. Nu zou ik dolgraag willen dat hij nog wat zou zeggen. Maar het is voorbij. En het is genoeg geweest.

Hij heeft meer dan genoeg voor ons gedaan. En we zullen hem nooit vergeten.
Vrijdagmiddag wordt hij gecremeerd.