Argentinië, van Iguazu tot Ushuaia

Quechua

De taal Quechua(ook Quichua, Kichwal Kechua of Qhiswal Qheswa - in de eigen taal tegenwoordig benoemd en geschreven als Runa simi of Qhichwa shimi) behoort tot de Andean-Equatoriale talen. De taal wordt gesproken door zo´n 13 miljoen mensen in een gebied dat zich uitstrekt van Zuid-Colombia tot Argentinië, maar vooral in Perú(4,5 milj), Ecuador(1,5 milj) en Bolivia(2,9 milj). Quechua is de lingua franca van de centrale Andes, vooral omdat het de voornaamste voertaal was van de Inca´s in de 15de en 16de eeuw. Het wordt geschreven met het Latijnse alfabet. Door de dominantie van het Spaans als voertaal in Latijns-Amerika is het aantal Quechua-sprekers sterk verminderd in de loop der tijd.

De grote mate van verspreiding van de taal wordt over het algemeen toegeschreven aan de Inca´s maar linguïsten zijn het erover eens, gebaseerd op de verschillen tussen de verschillende vormen, dat het Quechua al voor de Incatijd een grote verspreidingsgraad moet gehad hebben. Het gebied in de buurt van Cuzco waar de taal zijn naam aan ontleent, is mogelijk zelfs eerst Aymara gebied geweest, waar pas kort voor de Inca-invasie het Quechua de overhand kreeg. Tijdens het eerste deel van hun expansie hebben de Inca´s dus voornamelijk gebieden ingenomen waar men sowieso al Quechua sprak en hebben ertoe bijgedragen dat zich een lingua franca ontwikkelde die deze weer dichter bij mekaar bracht. De waarheid is echter moeilijk te achterhalen vermits er geen geschriften zijn van voor de Spaanse invasie.

Cuzco, aan de streek rond Cuzco dankt de taal zijn naam

De taal wordt vooral door niet Quechuasprekers Quechua genoemd. De sprekers zelf noemen hun taal Runa Simi. De naam Quechua is afgeleid van het woord ´Qhiswa´, dat warme vallei betekent. Daarom wordt in vele streken waar men de taal spreekt eerder van Quichua gesproken dan van Quechua. Runa-simi-spellingen gebruiken Qhiswa of Kichwa uit trots voor de indiaanse identiteit. Overigens niet alleen de Indianen maken een onderscheid, ook erkende lijsten zoals de Ethnologue gebruiken beide namen om een onderscheid te maken. Het verschil in naam heeft echter geen betrekking op de gelijkenissen tussen bvb de taal in Ecuador en Perú. Internationaal wordt de naam Quechua aanvaard, terwijl men voor de dialecten Quichua gebruikt. In het Quechua zelf heet de taal dus Runa simi, runa betekent mens en simi betekent tong. Later verbasterde dit tot één woord runasimi, waarmee in het algemeen indianentalen worden bedoeld, niet enkel Quechua. Ten tijde van de Inca´s werd onder de Quechua sprekers inka simi gebruikt, maar van deze ´geheime taal´ weet men nog steeds niet of het Puquina, Aymara of een hogere variant van Quechua zelf was.

De Quechuatalen worden aan de hand van een wetenschappelijk onderzoek in 1963-1964 als volgt ingedeeld:

- Quechua I of Quechua B of Central Quechua of Waywash, gesproken op de Peruaanse hoogvlakte en aan de kust: de meestgebruikte varianten zijn Huaylas Ancash, Huaylla Wanca, Noordelijk Conchucos Ancash en Zuidelijk Conchucos Ancash.

- Quechua II of Quechua A of Periferiek Quechua of Wanp´una, opgesplitst in:

         - Yunkay Quechua of Quechua II A, gesproken in het noordelijk bergland van Perú.

         - Noordelijk Quechua of Quechua II B, gesproken in Ecuador, Noord-Perú en Colombia.

         - Zuidelijk Quechua of Quechua II C, gesproken in Bolivia, Zuid-Perú, Chili en Argentinië.

De grootste diversiteit in dialecten treft men aan in Quechua I gebied. Daardoor wordt aangenomen dat dit gebied mogelijk de bakermat van Quechua is. Het Quechua II C gebied vertegenwoordigt de meeste sprekers en heeft een groot cultureel erfgoed.

In tegenstelling tot het Maya was het Quechua ten tijde van de Spaanse invasie in het Inca-rijk een ongeschreven taal. De geschreven Inca-taal vloeit dan ook voort uit politieke en emotionele factoren, zoals bvb het benadrukken van de eigen identiteit. Doordat iedere bevolkingsgroep zijn eigen identiteit in de taal wou laten gelden, is er een veelvoud aan verschillende schrijfwijzen. Hierdoor komt het Quechua echter nog meer in de verdrukking ten opzichte van het Spaans in de regio.

De eerste erkende versie van Quechua in Perú ging uit van een vijfklinkersysteem, maar bij de eerste spellingsrevisie viel men terug op het drieklinkersysteem, de ´a´, de ´i´ en de ´u´ zijn de enige klinkers in de taal. Ook in Bolivia en Ecuador is dit de officieel erkende versie. Vooral linguïsten, overheden en jonge Quechua-sprekers zijn voorstanders van het drijklinkersysteem. Voor woorden die niet afkomstig zijn uit het Quechua worden overigens de ´e´ en de ´o´ wel gebruikt. De Quecha-sprekers van middelbare leeftijd, die geen onderwijs volgden, zijn dan weer aanhangers van het vijfklinkersysteem. Het zijn wel deze mensen die, voor de officiele erkenning, teksten in Quechua publiceerden, uiteraard in het vijfklinkersysteem, en vochten voor officiële erkenning en opleving van het Quechua. Omdat ze in Quechua geen ´e´ noch ´o´ gebruiken, hebben Quechua sprekers het vaak moeilijk om deze letters in het Spaans uit te spreken, waardoor ze vaak uitgelachen worden. Mensen die enkel Quechua gebruiken, wordt het nodeloos moeilijk gemaakt met die 2 extra klinkers, maar de tweetaligen vinden makkelijker aansluiting met de rest van de maatschappij in het Spaanstalige Zuid-Amerika.

Internationaal bekende woorden uit het Quechua zijn poema, condor, coca, kinine, papa(Zuid-Amerikaans Spaans voor aardappel), lama en vicuña.