Na een week of zo genoten te hebben van Chiang Rai's combinatie van provinciale charme en wereldse geneugten en er twee dagen op huurfietsen te hebben rondgereden (meer daarover in een artikel op volkskrantreizen) zijn we per boot vertrokken naar het vierenhalf uur stroomopwaarts gelegen Tha Ton. Mooie tocht door een dal waarin hier en daar theeplantages of maisvelden te zien waren maar met hoofdzakelijk teakbossen en dorpjes langs de rivier waar mannen schelpdieren verzamelden of met visnetten in het water stonden. Hier en daar waterbuffels die van het schaarse gras aten, één keer moest de boot inhouden om overstekende buffels niet te raken. Wat merkwaardige rivier, want weliswaar breed maar zo ondiep dat de bootsman al zijn ervaring nodig had om al laverend om gevaarlijke plekken heen te komen. Het is de droge tijd van het jaar, en zelfs onze traditionele lange, smalle 'longtail-boot' met zijn geringe diepgang schuurde regelmatig over de bodem; we hadden al half verwacht dat we onderweg zouden moeten uitstappen om te duwen, maar we bereikten onze bestemming zonder natten voeten te hebben gekregen.

Over Tha Ton wordt gezegd: de belangrijkste reden om er heen te gaan is dat er niets te doen is. Waar we terecht gekomen waren was inderdaad niet meer dan een slaperig dorp aan een rivier, waar de aanwezigheid van guesthouses alleen verklaard leek te worden door de klandizie van mensen die niets bijzonders kwamen doen. 's Avonds zagen we vanaf ons balkon hoe in ons guesthouse om kwart voor acht, nadat er twee gasten hadden gegeten, de lichten werden uitgedaan. Het was duidelijk dat we ons avondeten ergens anders moesten gaan zoeken.

Dat viel nog niet mee. De hoofdstraat was verlaten. Een mooi uitziend, groot restaurant aan de rivier wachtte vergeefs op klanten; geen goed teken, dus we gingen nog maar eens verder kijken. Maar ondanks onze ervaring dat in Thailand overal, altijd wel iets te eten is te krijgen vonden we nu, om acht uur 's avonds, alleen gelegenheden die aan het sluiten waren of niets te bieden hadden. Bij Kwan's Guesthouse was nog bedrijvigheid. We gingen er zitten.

Tot onze verbazing kwam een Europeaan ons de kaart brengen. Er stond op dat de zaak onder 'friendly German-Thai management' stond. Hij bleef staan wachten, aantekenboekje in de hand. We bekeken de kaart, kwamen alleen pagina na pagina met gebakken eieren, muesli en pannenkoeken met banaan tegen.
'Dit is geloof ik de ontbijtkaart', zei Charlotte.
'Nee hoor, er is ook een pagina met andere gerechten, kijk maar', antwoordde hij, en sloeg een bladzijde open waar gebakken rijst en gebakken noedels op stonden. Geen uitvoerige keus, maar goed, dat kan. We bestelden een bord gebakken rijst en een bord gebakken noedels.

Wat later kwam hij Charlotte's noedels brengen. Althans, mijn rijst kon het niet zijn.
'Sorry, rijst duurt iets langer, moet nog koken', zei de vriendelijke Duitse manager, de blik op de grond gericht. We keken naar het net gebrachte bord, en er bekroop ons een onbestemd gevoel. Maggi-instantnoedels met iets dat eruit zag als tomatensaus uit blik. Waar hadden we dat voor het laatst gezien? In de Filippijnen, geloof ik. Slechte herinneringen aan de Filippijnen. Charlotte at, zonder smaak.

Ze was al een poosje klaar met eten en was bij een kraampje in de buurt gaan kijken of er iets eetbaars verkocht werd dat we mee naar de kamer konden nemen toen de vriendelijk Duitse manager uit de keuken opdook met mijn rijst. Hij had hem kennelijk zelf gemaakt.
'Sorry dat het zo lang duurde, nieuwe rijst', zei hij bij wijze van verklaring, de blik op de grond gericht.
Ik keek naar het bord. Het zag eruit als... gebakken rijst. Rijst die gekookt was en daarna nog wat tijd in de koekenpan had doorgebracht. Het smaakte ook zo.

Toen ik ging afrekenen na er twee of drie happen van genomen te hebben vroeg de vriendelijke Duitse manager nog: 'Was de rijst niet goed?'
'Nee, niet goed', zei ik, en overhandigde het gevraagde bedrag.
'Sorry', zei hij, zijn blik op de grond gericht, en gaf me het wisselgeld.

Toen we in ons hotel aankwamen, na nog ergens anders wat te eten te hebben gevonden, was ik nog steeds met mijn hoofd aan het schudden. In een land waar iedere tweejarige gebakken rijst kan maken waar je je vingers bij aflikt, waar nooit en nergens gebrek aan ingrediënten is en waar wel eens eten met weinig smaak aan toeristen wordt aangeboden maar eten zonder smaak niet bestaat, had deze vriendelijke Duitser een niveau van incompententie bereikt waarbij je alleen nog maar kunt stamelen: hoe is het mogelijk? Hoe is het mogelijk?

Ook in Europa komt het voor dat goedbedoelende lieden menen dat je voor het openen van een horecagelegenheid geen ervaring nodig hebt. Dat is best, dat wreekt zich vanzelf. Maar moet dat nou ook naar Azië worden overgebracht?

Om het voorval te vergeten zijn we vanmiddag ergens aan de rivier een aantal van onze lievelingsgerechten gaan eten. Per slot van rekening is dit Thailand.

Ja, mocht ik het zelf vergeten zijn, dan waren de goede wensen die op allerlei manieren binnenkwamen genoeg om me te helpen herinneren: vijftig vandaag... Bedankt iedereen voor die goede wensen! Charlotte verraste me met slingers, kado's, champagne en taart. Champagne?? Taart???

In Chiang Rai is een Nederlands restaurant met eigen bakkerij: the Old Dutch. Dagelijks kan er de buitenland-editie van de Telegraaf gelezen worden. Erwtensoep, kroketten, frikandellen, kaasfondue en allerlei stamppotten zijn er verkrijgbaar. Er wordt drop verkocht met een uiterste houdbaarheidsdatum van drie jaar geleden. En Charlotte had er een cheesecake met kersen gevonden. Goh, zei ik bij de eerste hap, dat is apart, hij is van blauwschimmelkaas gemaakt. Charlotte bekeek de taart en verbleekte. Getver, hij is beschimmeld! Ze had net een stukje aan het meisje van de receptie van het hotel aangeboden, als dank voor haar hulp bij het bewaren van de taart en de champagne. Zouden we haar moeten vertellen dat het misschien beter was dat stuk niet op te eten? Ach, dat hoeft niet, dacht ik, ze zal na een eerste hap wel gedacht hebben: rare smaak hebben die buitenlanders, en de rest weggegooid hebben. We hebben er wel nog om gelachen. 's Avonds hebben we nog, in een ander restaurant dat eigendom was van een Nederlander, bitterballen besteld die naar kokos smaakten (in de palmolie gebakken?), en zo blijven we om onszelf lachen. Morgen maar weer gewoon Thais eten, morgen is geen bijzondere dag, morgen kan het weer...

Maar even terug naar waar het vorige bericht opgehouden was.

In Nan zijn we nog een paar dagen gebleven. Na de voettocht die in het vorige stukje beschreven werd zijn Mark en Katie gauw verder gegaan; ze zijn van plan over een maand of twee in het Verenigd Koninkrijk aan te komen en kunnen dus niet lang blijven, ze waren al langer gebleven dan ze van plan waren. De Canadezen konden wat langer blijven en dus hebben we nog wat tijd met ze doorgebracht. Op een avond gingen we met ze naar een festival aan de rivier. Om een met tafels en stoelen ingericht plein waren kraampjes met eten ingericht die allerlei herkenbare en minder herkenbare soorten eten aanboden. Terwijl op een podium dansgroepjes meedongen naar de prijzen die al stonden uitgestald haalden wij eten volgens de methode 'hm, dat ziet er interessant uit, geen idee wat dat kan zijn, doe me dat dus maar'. Intussen was de lucht gevuld met meer motjes dan we ooit eerder bij elkaar gezien hadden, en schijnwerpers werden uit- en weer aangezet in een vruchteloze poging ze te verspreiden. Verkopers waren onophoudelijk bezig hun koopwaar te ontdoen van de lijfjes van insecten die erin terecht waren gekomen. Na een paar uur nam het aantal fladderende beestjes af. Toen we naar huis liepen was de grond bezaaid met een zo dikke laag vleugels dat het leek alsof het gesneeuwd had.

Op naar Chiang Rai, waar we na een zes uur durende busrit aankwamen. Om er meteen weer uit te vertrekken, omdat de meest aanlokkelijke optie voor onderdak in de heuvels op 23 km buiten het stadje lag. 'Op 1500 m hoogte, volledig beheerd door leden van de Akha-stam, met een keuze uit wandelingen door dorpen van andere ethnische minderheden, langs watervallen, theeplantages'... Na twee dagen lang te hebben genoten van de rust en op eigen houtje watervallen en theeplantages te hebben bezocht werden we verrast door de komst van zeventien nieuwe gasten die het einde van de rust betekenden. De door een gids begeleide wandelingen waren drie, vier keer zo duur als in Nan, de interactie met Akha's bestond uit pogingen van hun kant onze aandacht te vestigen op de sieraden die voor hen op de grond lagen uitgestald wanneer we in de buurt kwamen, en na een aantal van dat soort kleine tegenvallers vertrokken we maar weer, terug het stadje in, om ons daar te beraden op wat we verder wilden gaan doen. Er zijn allerlei opties, de ene nog aantrekkelijker dan de andere.

Maar zie: Chiang Rai, waarvan anderen ons vertelden dat het hooguit interessant is omdat je van daaruit allerlei kanten op kan, bevalt ons. Het trekt genoeg buitenlanders aan om van alles te kunnen bieden waar buitenlanders zoal van houden, en tegelijkertijd is het ontspannen genoeg om er langere tijd te kunnen doorbrengen.

Ook enkele kilometers buiten de stad bevindt zich iets waarover iedereen die we spraken het zelfde zei: dat moet je gezien hebben. De 'witte tempel' of 'white wat' bleek inderdaad een uitzondering op de vrij elementaire reizigersregel dat je niet voor ieder wittewatje een tuktuk moet nemen. Een Thaise schilder/architect is hier al jaren bezig met de bouw en inrichting van een tempelcomplex dat, eh, een beetje afwijkt van traditionele tempelcomplexen. Aan een beschrijving waag ik me niet, laten de foto's van de buitenkant en muurschilderingen binnen (snel genomen toen de bewaker even afwezig was, want fotograferen verboden) maar een indruk geven...

Naar het noorden, dus. Niet naar het zuiden om te gaan duiken of te kijken of ze vrijwilligers konden gebruiken bij het gibbon project (dat waren twee opties die we hadden overwogen), dat komt vast later nog wel eens. We zijn noordwaards vertrokken om andere dingen te gaan doen, en tot nu toe bevalt het uitstekend.

In Den Chai, waar we uit de trein stapten, stapte nog een buitenlander uit, een Canadees uit Saskatchewan met een niet te missen accent (I'm a tree planter, hey), die de wintermaanden waarin hij toch niet kon werken kwam doorbrengen in deze omgeving en die verbaasd was te zien dat hij niet de enige buitenlander was die in deze plaats uitstapte. Voorlopig zouden we inderdaad weinig buitenlanders te zien krijgen, en zij die we wel zagen waren allemaal bezig met een langer verblijf in Azië.

Kinderen in Phrae, in het noorden van Thailand

In het in de buurt gelegen Phrae, waar we alleen gedacht hadden de nacht door te brengen omdat we eigenlijk op weg waren naar het verder weg liggende Nan, bleven we een paar dagen hangen, blij met het prettige weer, de tempels en de bijna complete afwezigheid van buitenlanders. Een welkome afwisseling na de afgelopen weken... En bovendien hebben we alle tijd.

Nan, vervolgens, waar we intussen een week zijn, is vooral een stadje waar boeren uit de wijde omgeving hun inkopen komen doen, maar er is bovendien een reisburo dat voettochten in de omliggende heuvels aanbiedt, met overnachtingen in dorpen van ethnische minderheden en zo. En daar hadden we wel zin in. In ons guesthouse was nog een Engels stel dat in Nieuw-Zeeland heeft gewoond en gewerkt en dat nu een paar maanden heeft uitgetrokken om via Azië terug naar Engeland te gaan en een ouder Canadees stel dat overwintert in deze regio. Met zijn zessen schreven we ons in voor een voettocht van drie dagen.

Erg de moeite waard: we liepen door jungle, door bamboewoud, over steile hellingen waarop met de hand mais geplant was die ook met de hand werd geoogst. We kwamen verschillende soorten bananen tegen, sommige eetbaar, andere niet, zagen hoe boeren zelf buskruit maken, leerden over de verschillende stammen die in deze provincie voorkomen, over de talen die ze spreken en over hun gebruiken. Onze gids vertelde ons hoe hij zelf in Laos was opgegroeid maar was gevlucht in de zeventiger jaren, toen zijn land zwaar door de Amerikanen werd gebombardeerd, daarna lange tijd zijn familie niet had gezien maar uiteindelijk met ze was herenigd in een Thais vluchtelingenkamp. Ze waren in Thailand gebleven en hadden er een moeizaam maar goed bestaan opgebouwd. Geweldige man, altijd opgewekt, altijd speels en vol humor, een bron van informatie over de omgeving, en hij sprak zes talen. Waaronder het Mlabri.

Wat is Mlabri? We zouden er op de tweede dag achter komen, en het zou het hoogtepunt van de tocht vormen. Onze gids had gehoord dat er Mlabri's in de omgeving waren en wilde proberen ze voor ons te vinden. Mlabri, legde hij uit, zijn een nomadisch volk dat nog op primitieve wijze leeft van wild waarop ze jagen met speren en yams die ze opgraven. Onze nieuwsgierigheid was gewekt, al konden we ons niet goed een idee vormen van wat ons te wachten stond.

Charlotte en Cho, de gids

Toen hij ons, na een poosje in zijn eentje op onderzoek uit te zijn geweest, in het bos naar ze toe leidde, waren we verbaasd niet een hele stam aan te treffen, maar enkel een oud stel met twee kleine kinderen, die van onder een afdakje van bananenbladeren vriendelijk de bezoekers zaten op te nemen. De oude man gekleed in niet meer dan een lendedoek, de vrouw in een sarong met daarboven een blouse, de meisjes in t-shirts en broeken. De oude man nam de meegebrachte geschenken aan, haalde daar wat varkensvet tussen uit, sneed dat met een mes dat hij tussen zijn voeten tegen zich aan geklemd hield in reepjes, vulde er een stuk bamboe mee en legde dat op het vuur. Daarna stak hij een zelfgesneden pijp aan met behulp van een stuk vuursteen en keek geamuseerd toe terwijl wij onhandige pogingen deden met de vuursteen vonken te produceren.

We kregen stukjes van het gesmoorde varkensvet aangereikt en aten dat met yamswortel; het smaakte helemaal niet slecht. We stelden wat vragen, die onze gids voor ons vertaalde. Hun taal had hij geleerd tijdens zijn contacten met Mlabri, de enig mogelijke manier omdat het alleen een gesproken taal is. Zijn er nog meer familieleden? Ja, twee zoons waren op dat moment naar eten aan het zoeken. Hoe oud zijn ze? Wisten ze niet, ze hielden geen datum bij en hun taal heeft geen woorden voor getallen groter dan tien. Waar zijn andere families? Wisten ze niet, maar af en toe nodigde de gouverneur iedereen die te vinden was uit voor een bijeenkomst, en dan werd voedsel en kleding uitgedeeld. In kleine hoeveelheden, want het was gebleken dat ze alles wat ze niet meteen nodig hadden gewoon achterlieten. Hoe gaan ze de door ons meegebrachte instant noedels opeten? En ze deden voor hoe ze er bamboe mee konden vullen en hoe ze kommen maakten van bananenblad. Er moest wel yamswortel bij de noedels, anders was het niet lekker. Hoe lang blijven ze op één plaats? Dat hing ervan af: als er geen eten meer te vinden was, trokken ze verder. Dat kon na een paar weken zijn, of na een paar dagen. Hebben ze verhalen die ze elkaar vertellen? Jazeker, en geloven, gebruiken, taboes.

de oude man doet voor hoe je vonken maakt met vuursteen

Ze wasten zich nooit. Ze dronken water uit riviertjes, maar vingen ook regen op in bananenblad. Ze bekeken de foto's en videoopnames die van hen gemaakt werden met een interesse die nauwelijks boven onverschilligheid uitkwam: o, leuk ja. Ze kwamen natuurlijk af en toe in contact met mensen die leefden op een andere manier dan zij zelf, maar zij leefden nu eenmaal op hun eigen manier. Heel even mochten we kennis maken met die levenswijze en we keken ernaar, gefascineerd, zij het met de onbewuste huivering die je voelt als je je een leven voorstelt zonder vanzelfsprekende zaken als zeep, espresso, boeken en ipods. Hoe had onze gids ze eigenlijk gevonden? In een gebied waar ze zijn gesignaleerd moet je kijken waar 's morgens rook uit het bos omhoogkomt, zei hij, en dan ga je daar gewoon zoeken. O ja. Natuurlijk.

Op de derde dag stopten we in een bamboebos om meegebrachte noedels op te eten. De gids stapte op een flinke bamboestaak af, kapte hem en begon erin te hakken en te snijden. Toen hij klaar was hadden we ieder een stel perfecte eetstokjes, vierkant aan één uiteinde, rond aan het andere, van de juiste lengte en het juiste gewicht. De verbazingen stapelen zich op.

Er waren meer dingen die nog niet vermeld zijn, zoals het dorp waar we sliepen en waar de kinderen zich aanvankelijk verstopten als we in de buurt kwamen. De dag dat we al fietsend een feest tegenkwamen waarbij verschillende dorpen hun krachten maten in allerlei spelen en wedstrijden en wij overal eten en drinken kregen aangeboden. Het restaurant waar onze binnenkomst ervoor zorgde dat alle gesprekken verstomden en alle gezichten onze kant opdraaiden. De verlegenheid van de mensen die zich geconfronteerd zien met buitenlanders, verlegenheid die omslaat in enthousiasme als blijkt dat we wat Thais spreken. We zijn in een omgeving die wat minder ervaring heeft met buitenlanders, en we hebben het naar onze zin. We blijven nog een poosje.

Zoals eerder vermeld ontmoette ik de man die me nu dagelijks twee uur les geeft in de Thaise taal bij toeval, op de tweede dag dat ik in Bangkok was. Ik zat ergens koffie te drinken, hoorde hem, een Thai, iets in het Frans zeggen tegen een voorbijganger, raakte met hem in gesprek. Hij vertelde over zijn voormalige baan bij de Franse ambassade en zijn huidige baan als leraar Frans. Aangezien dat werk op school alleen ’s morgens is probeert hij bij te verdienen als gids en vertaler. Via het internet begint hij bekend te raken als franssprekende gids en krijgt hij langzaamaan meer klanten. Ik vroeg hem of hij me misschien les wilde geven in zijn eigen taal, en hij zei ja.

Sindsdien doet hij zijn best geschikt leermateriaal te vinden, struint boekenwinkels af, komt aan met boeken die ook zijn zesjarige dochtertje gebruikt om te leren lezen en schrijven. Ik ben er verguld mee. Het is een andere leermethode dan waarmee buitenlanders normaal de taal leren; dit gaat uit van de noodzaak zo snel mogelijk het schrift onder de knie te krijgen en dan daarop verder te bouwen. In het begin is het lastig werk, maar hiermee wordt een basis gelegd waar later op gebouwd kan worden.

Hij vertelt nog af en toe over zichzelf, over zijn leven, zijn gezin, zijn werk. Beetje bij beetje worden de vakjes ingekleurd, ontstaat een beeld van wie hij is, al is hij over moeilijke periodes die hij heeft meegemaakt niet altijd duidelijk. Duidelijk is in ieder geval dat de Franse taal een beslissende rol in zijn leven gespeeld heeft en blijft spelen. Maar pas gisteren bleek hoe dat komt: zijn moeder is Française.

Française?? Ik vroeg me af hoe het kon dat hij dat niet eerder verteld had. Dit riep allerlei vragen op, die hij beantwoordde zonder dat ik ze stelde.

Hij was 23 toen zijn vader hem een advertentie in een Thaise krant liet zien. ‘Je moeder zoekt je’, zei hij tegen zijn zoon. De zoon keek zijn vader aan, las de advertentie een paar keer door, en wist wat hem te doen stond. Hij moest naar Frankrijk.

De details zijn waarschijnlijk vertrouwelijk. Het komt er in het kort op neer dat omstandigheden zijn moeder ertoe brachten haar echtgenoot en toen nog piepjonge zoon achter te laten en terug te gaan naar haar eigen land, zonder een spoor achter te laten. Twee decennia lang waren er geen contacten, totdat de advertentie de hereniging inleidde. De intussen volwassen zoon bezocht zijn moeder, bleef enkele jaren in Frankrijk om er de taal te studeren en zag zijn lot zich verstrengelen met diezelfde taal.

Gisteren ook ontmoette ik zijn echtgenote en hun twee kinderen. De zesjarige dochter had voor mij een kort verhaaltje opgeschreven dat ze op school geleerd had en waarin alle woorden voorkwamen die met een bepaalde klinker geschreven worden – alle twintig. Bovendien overhandigde ze me een kado en zei daarbij: sawatdee pee mai – gelukkig nieuw jaar. Haar ouders legden uit: het is een traditionele handdoek. Dat had ik inderdaad niet meteen herkend. Ik zei: ik dacht dat deze als lendendoek gedragen werden. Kan ook, zeiden ze lachend, maar niet buiten op straat!

Beste lezer, traditionele handdoeken zijn niet gemakkelijk via het internet over te dragen, maar de bijbehorende nieuwjaarswens komt u bij deze toe: sawatdee pee mai!